EHMEDÊ XANÎ Û NEWROZ

Mar 26, 2026 - 11:22 Updated: Mar 31, 2026 - 14:01

0 16

Nivîskar û Helbestvan: Merwan Berekat

Helbestvan û feylesofê Kurd Ehmedê Xanî ne tenê êş, azar û derdên Kurdan ên dema xwe diyar kirine û hin derman û çare jê re xuya kirine, lêbelê li ser şahî

û cejnên Kurdan jî axiviye.

Wekî ku di pirtûka xwe Mem û Zînê de çawa girîngî daye dewleteke kurdî û yekbûna Kurdan çareya

wê dewletbûnê dîtiye, herweha jî Newroz cejneke Kuran a neteweyî dîtiye.

Ehmedê Xanî bersiva ew kesên dîndar (oldar) ên ku li dijî Newrozê derdikevin daye. Di pirtûka xwe Mem û Zînê de weha dibêje:

Wextê weku şehsiwarê xawer

Te`hwîl-î dikir mahê Azer

Ye`nî ku dihate burcê sersal

Qet kes nedima di mesken û mal

Bilcumle diçûne der ji malan

Hetta digehişte pîr û kalan.

Nemir Ehmedê Xanî di wan sê malikan de balê dikişîne ser roja sersala Kurdan, ji aliyekî din ve

girîngiya Newrozê ji bo Kurdan diyar dike. Bi şêweyekî rasterast diyar û hem jî radigihîne ku sersala Kurdan di meha Avdarê (Adarê, Azarê) de ye. Jê bêhtir bi eşkerî ji

me re diyar dike ku sersala Kurdan di bîst û yekê Avdarê de ye, ji ber ku di wê rojê de roj û şev dibin wek hev. Ango ne roj ji şevê dirêjtir e, ne jî şev ji royê dirêjtir e. Herweha meha Avdarê di wê rojê de dest pê dike û roja yekem ji sala nû ye. Lewra navê Newrozê yê rast

Nûhroj e, ango roja nû ji saleke nû ye.

Di wan hersê malikên jor de, bi zelalî diyar dike ku Kurdan çawa Newroza xwe pîroz dikirin. Biçûk û navsal, her weha pîrejin û kalemêr tev ji gund, bajar û malan derdiketin û diçûn li xwezayê Newroza xwe ango roja yekem ji serê sala nû pîroz dikirin. Di wê rojê de şahî û aheng li dar dixistin.

Helbestvanê nemir, gewre û mezin Ehmedê Xanî li ser heman mijarê ango di derbareya Newroz û sersala Kurdan de didomîne û dibêje:

Roja ku dibûye `eydê Newrûz

Te`zîm-î ji bo dema dilefirûz

Sehra û çemen dikirine mesken

Beyda û demen dikirine gulşen

Xasima `ezib û kiçê di bakir

Elqisse cewahirê di nadir

Têk da di muzeyyen û mulebbes

Vêk ra li teferucê murexxes.

Helbestvanê me yê nemir Ehmedê Xanî di wan herçar malikan de ji me re diyar dike ku di wan deman de, gelê Kurd biçûk û mezin di roja Newrozê de derdiketin xwezayê. Bi şahiya xwe ya ji bo Newrozê deşt, newal, zozan û qûntarên çiya dixemilandin. Di wê roja pîroz de

bi şahî û kêfxweşî cejna hev pîroz dikirin.

i=========================i

Şiroveya hin peyvên ku di helbestan de hatine:

- `Eyd: Peyveke erebî ye, bi kurdî cejn.

- Te`zîm: Peyveke erebî ye, bi kurdî rêzgirtin, geredayîn.

- Dilefrûz: Dilxweşker.

- Sehra: Çol, gundewar.

- Çemen: Çîmen.

- Beyda: Deşt, beyaban.

- Demen: Qûntara çiyan.

- Gulşen: Baxçeyê gulan.

- Xasma: Nemaze.